Categories
Histori

70-vjetori i formimit të Çetës Plakë të Vlorës

Ishte e para çetë partizane në qarkun e Vlorës. U inaugurua më 04.12.1942, në fshatin Gjorm, të krahinës së Mesaplikut, kryesisht nga ilegalë të fshatrave të qarkut të Vlorës, që bënin pjesë në njësitet partizane të krijuara që më parë.

Në periudhën e vështirë të viteve 1942-1943, kur veprimtaria e fashistëve u përqendrua në fshatin Gjorm, në këtë vatër urrejtjeje dhe reagimi kundër armikut nga qarkori i Vlorës, u pa e nevojshme, se sulmeve dhe represioneve të armikut nuk mund t’u bënin ballë me njësite të vogla luftarake, ndaj në përputhje me situatat, që po kalonte Ushtria NÇL duhej kaluar në formacione më të mëdha, me autonomi më të gjerë veprimi e me forca më të shumta. Formimi i Çetës Plakë u favorizua nga disa rrethana, nga disa kushte konkrete. Në muajin shkurt të vitit 1942, në fshatin Gjorm, u formua celula e Partisë Komuniste për Krahinën e Mesaplikut. Sipas dokumentacionit të studiuar në fillim të vitit 1942, qarkori i partisë për Vlorën punonte, për formimin dhe konsolidimin e njësiteve luftarake. Këto njësite, të përbëra kryesisht nga fshatarë gjormiotë, vepronin nën hundën e oficerëve fashistë, ku asgjësuan shumë spiunë të rrezikshëm, tradhtarë të kombit, shkatërruan depo municioni dhe armatimi dhe asgjësuan shumë autokolona armike. Në Gjorm ishte formuar dhe vepronte Këshilli Nacionalçlirimtar, duke dhënë një kontribut të madh në zgjidhjen e shumë problemeve që diktonte koha.

Në atë periudhë, Gjormi ishte vatra e parë e qëndresës antifashiste, ndaj edhe urrejtja, veprimet luftarake të tij duheshin konkretizuar me formacione më të mëdha luftarake për ecurinë e mëtejshme të luftës së armatosur.

Në rang vendi, duke iu referuar formimit të çetave partizane në periudhën e sundimit fashist në vendin tonë gjatë viteve 1942-1943, Çeta Plakë e Vlorës zë fill pas krijimit të Çetës Partizane të Pezës, të Gorës dhe të Kurveleshit.

Faktet që përmendëm e shumë të tjerë çuan në atë rrjedhë logjike të krijimit të Çetës Plakë atje pranë burimit në rrepat e Vrizit pranë lagjes Dregjon.

Siç përmendëm më lart, nga qarkori i Partisë për Vlorën, u vendos që Çeta Plakë të krijohej në Gjorm, sepse në këtë fshat zinte më shumë urrejtja kundër fashizmit. Njësitet e shumta luftarake kishin fituar eksperiencë në luftën kundër fashizmit.

Kjo çetë u krijua në fshatin Gjorm pa qenë sajesë, apo dëshirë subjektive, por një domosdoshmëri historike, që simbolizonte vullnetin e mbarë komunitetit gjormiot e të Krahinës së Mesaplikut, duke konsideruar fshatin Gjorm më të përshtatshëm për këtë problem.

Urrejtja dhe lufta e vendosur kundër fashizmit në fshatin tonë kishte shumë faktorë.

Në Luftën e Parë Botërore, fshatarët tanë provuan në kurrizin e tyre mizoritë e të huajve. Këtu, italianët ndërtuan vendkomandën duke zaptuar me forcë shumë toka të fshatarëve. Gjatë periudhës së qëndrimit në Gjorm, në kontaktet e përditshme me ushtarët italianë, kishin ndodhur shumë konflikte, bile të armatosura. Në Gjorm, italianët ndërtuan fortifikata në vende strategjike.

Pas 20-vjetësh, erdhi përsëri ai pushtues. Të moshuarit i kishin të freskëta në kujtesë mizoritë e të huajit, ndaj bashkë me intelektualët e fshatit orientuan drejt masën fshatare në luftë të pamëshirshme kundër fashizmit. Gjashtë intelektualë gjormiotë mbanin pseudonime, sepse ndiqeshin nga fashizmi.

Formimi i këtij formacioni partizan të pasur edhe nga të tjerë mbyllte kështu “Portën e Mesaplikut”, me qëllim që armiku të mos depërtonte përpjetë luginës.

Nga pikëpamja strategjike, çeta u krijua në Vriz, sepse aty ishte vendi më i përshtatshëm, i mbrojtur dhe larg rrugës automobilistike. Sipas dëshmive të bashkëfshatarëve tanë, çeta bëri tentativë, që të krijohej që në muajin korrik 1942, por për mungesë armatimi u shty për më vonë. Sipas të dhënave që jep Shamet Gjika, në librin “Ditari i Kohëve me Gjëmime”, çeta u krijua në muajin nëntor prej 20 vetash dhe formën e plotë të organizimit e mori më 04.12.1942. Në këtë datë, u plotësuan kushtet dhe ajo u organizua sipas procedurave me pjesëmarrjen e përfaqësuesve të qarkorit të partisë, të individëve nga fshati dhe nga fshatrat për rreth. (Shamet Gjika, pjesëmarrës në formacionet partizanë, që nga njësitet guerile deri në formacionin luftarak të Brigadës së Pestë Sulmuese pjesëmarrës në inaugurimin e Çetës Plakë).

Në rreshtimin e parë efektivi i çetës kishte në përbërje efektivin e çetës territoriale “Hasan Katrani” të fshatit Gjorm si dhe shumë të ardhur nga fshatrat e tjerë të Krahinës së Mesaplikut.

Në fillim çeta u inaugurua me 40 anëtarë ku 8 vetë ishin nga fshati Gjorm. Komandanti i çetës u zgjodh Neki Imeri, ndërsa komisar Qazim Çakërri. Të deleguar nga Qarkori i Partisë për Vlorën ishin Hysni Kapo, Ibrahim Dervishi dhe Arif Hasko.

Aktiviteti luftarak i Çetës Plakë

Që në ditën e krijimit të saj, Çeta Plakë u ndesh me një autokolonë fashiste tek Ura e Gjormit.

Për të mbajtur të shtypur popullin e luginës së Shushicës forcat fashiste qarkullonin dendur në rrugën Vlorë-Kuç. Qarkori i Partisë Komuniste për Vlorën me kohë kishte dhënë alarmin, se duheshin organizuar prita në vende strategjike, për t’i shkaktuar sa më shumë dëme armikut.

Vendi më i përshtatshëm për t’i bërë pritën autokolonës së armikut ishte Qafa e Pëllumbit midis fshatit Vranisht dhe Tërbaç, Ura e Sirolakut midis fshatit Lepenicë dhe Brataj dhe Ura e lumit në Gjorm.

Në pritën që u bë në Qafë të Pëllumbit fshati Tërbaç, pësoi dëme të mëdha nga forcat milice fashiste, pas përfundimit të aksionit.

Për hir të së vërtetës, duhet të themi se fshatrat e tjerë nuk pranuan të bëhesh prita në territorin e tyre me pretendimin se do të dëmtohej fshati siç u dëmtua Tërbaçi. (E vërteta duhet dokumentuar ashtu siç është).

Barra e rëndë, por tepër e lavdishme, i ngeli fshatit Gjorm. U vendos që prita kundër forcave milice të bëhesh tek Ura e Lumit në Gjorm. Në këtë pritë morën pjesë Krerët e Qarkorit të Vlorës, efektivi i sapoformuar i Çetës Plakë, fshatarë të Gjormit dhe përfaqësues të forcave nacionaliste.

Autokolona armike përbëhej prej një detashmenti prej 60 milicësh e karabinierësh. Fashistët nën komandën e një majori italian po ktheheshin me 4 kamionë në Vlorë nga një veprim terrori (djegie shtëpish të partizanëve në Mesaplik.)

Komanda e Çetës dhe Qarkori i Vlorës kishin marrë masat e nevojshme, duke vendosur çdo luftëtar në vende sa më të përshtatshme, për asgjësimin e forcave të armikut.

Forcat armike u futën në pritë. U dha sinjali sulmit. Breshëri armësh nga të gjitha anët. Rikonicioni ushtarak ishte bërë në mënyrë të përsosur. Pas dy orë luftimesh, armiku, duke mos pasur mundësi tjetër, u dorëzua. U zunë robër 40 milicë, dy karabinierë dhe dy oficerë si dhe shumë armatime dhe municione.

Përfundimi me sukses i aksionit e konsolidoi më shumë çetën e periudha në vazhdim ishte e ngjeshur me veprime luftarake, të cilat çeta i realizoi me shumë sukses. Nëpërmjet zhvillimit të veprimeve luftarake, çeta mori tiparet e një reparti të organizuar.

Aksionet e njëpasnjëshme e kalitën çetën dhe me gjithë epërsinë e kundërshtarit, ajo i realizoi më së miri detyrat.

Situata e krijuar i diktoi çetës që së bashku me popullsinë, të kryente detyra të reja shumë më të vështira.

Ushtria italiane në Radhimë kishte depo të mëdha municioni e armatime të ndryshme. Për ruajtjen e kësaj depoje aty kishte një garnizon të përbërë prej batalionit të këmbësorisë bregdetare. Depoja ishte e fortifikuar mirë. Aksioni kundër depove të armatimit në Radhimë kishte një rëndësi të veçantë, jo vetëm për rëndësinë ushtarake, që paraqitesh, por më shumë ndodhej afër qytetit të Vlorës ku ishin grumbulluar forca të mëdha ushtarake të armikut, për të zhvilluar operacione ndëshkimore në krahinën e Vlorës.

Komanda e Çetës organizoi zbulimin mbi vendndodhjen e armikut. Në të gdhirë pasi u dha sinjali i sulmit partizanët sulmuan me bomba dore dhe hapën zjarr me të gjitha armët që kishin. Depoja u shkatërrua dhe për ditë të tëra dëgjoheshin shpërthimet e predhave dhe municionet që ishin vendosur aty.

Pas pritës së urës së lumit në Gjorm sulmi dhe shkatërrimi i depove të armatimit në Radhimë tregoi se partizanët e Çetës Plakë, të mbështetura nga njësitet e armatosura të popullit kishin forca të mjaftueshme për të kryer veprime më të mëdha më të organizuara në dëm të armikut.

Aksioni i djegies së depove të Radhimës ndihmoi në ngritjen e moralit të forcave tona, në komandimin e tyre për veprime të mëtejshme luftarake, por nga ana tjetër shkaktoi panik në radhët e armikut, të cilët ishin grumbulluar në Vlorë për operacione ndëshkimore kundër forcave tona.

Zgjerimin e luftës së armatosur në Shqipëri e mori në shqyrtim qeveria kukull në mbledhjen e saj së bashku me komandën italiane dhe duke mos pasur mundësi tjetër vendosën të ndërmarrin operacione në shkallë të gjerë kryesisht në qarkun e Vlorës dhe në Krahinën e Mesaplikut. Në dhjetor të vitit 1942 ministri i Punëve të Brendshme deklaronte: “Në tërë Shqipërinë, Vlora mban rekordin e turbullirave” Erdhi dita e masave të forta, prandaj vepra shtypëse, ndëshkuese e autoriteteve fashiste do të fillonte në Vlorë.

Në rrethinat e Vlorës pushtuesi fashist kishte portin detar më të afërt, për furnizimin e ushtrisë fashiste në Shqipëri me mjete teknike, me armatim luftarak, prandaj këtë qytet dhe krahinat për rreth tij, donin ta kishin zonë të qetë nga veprimet sulmuese të forcave partizane. Për këtë, në urdhrin e operacionit, në qarkun e Vlorës, Jakonomi dhe Mustafa Kruja shtronin arritjen e këtyre qëllimeve duke pasur në plan të parë të bënin çarmatimin e plotë të popullsisë, të kapnin “banditët” dhe të siguronin bashkëpunim me popullsinë si garanci për të ardhmen.

Në etapën e dytë komanda italiane parashikonte të kryente veprimet e spastrimit dhe të ndëshkimit të Krahinës së Mesaplikut e sidomos në fshatin Gjorm, me qëllim që të çarmatosej plotësisht popullsia si garanci për të ardhmen, të kapeshin dhe të asgjësoheshin forcat partizane, të arrestoheshin elementët e dyshimtë dhe të sigurohej qetësia në qarkun e Vlorës. Në fillim u caktuan të merrnin pjesë në operacion legjioni i tretë i milicisë fashiste me 1000 vetë, një batalion tjetër milicish fashiste dhe reparte të motorizuara bresalerësh, dy banda të tradhtarëve Halil Alia dhe Selim Kaloshi, me rreth 1500 vetë si dhe një grup karabinierësh rreth 500 vetë.

Në memorien tonë janë regjistruar vargjet e popullit për këtë problem:

Ç’është kështu siç dëgjojmë

Mercenarët po shkojnë

Ngamaliparë kaptojnë

nga Tragjasi për në Gjorm.

Qeveria Krishinge mendonte se milicia fashiste, së bashku me mercenarët, do të shuante Lëvizjen Antifashiste NÇL në fshatin Gjorm dhe në krahinën e Mesaplikut dhe poeti anonim vazhdoi citimin:

Kruja me Qazim Koculë

Mercenarët n’Vlor’i prunë

T’i shtrojmë t’i bëjmë pulë

dhe luftën në Gjorm e zunë.

Për Epopenë e Gjormit është folur dhe shkruar shumë, madje edhe nga njerëz amatorë, që duke mos qenë kompetentë për artin e luftimit bëjnë edhe gabime pa dashje.

Le t’i trajtojmë disa probleme në prizmin ushtarak

Çeta Plakë me gjithë fshatarët gjormiot të ndihmuar nga vullnetarët e krahinës hynë në luftë të imponuar dhe në mënyrë të pabarabartë me armikun.

Në rrethana të tilla, merren në konsideratë dy opsione:

– Ose pranon kushtet e pushtuesit dhe nuk vazhdon luftën.

– Ose i përgjigjesh armikut me të njëjtin qëndrim, duke mos marrë parasysh pasojat, dëmet, që do të shkaktojë ndeshja me armikun, por duke pasur si qëllim final fitoren mbi armikun.

– Ne pranuam dhe u futëm në luftë frontale, pa plotësuar elementët e saj, për t’u ndeshur me armikun frontalisht, pasi armiku ishte superior në njerëz dhe në armatime. Në radhët e armikut në këtë operacion ndëshkimor numëroheshin 3500 forca (milicë fashistë, mercenarë shqiptarë pa ndjenjë shqiptarizmi, që për para u vunë në shërbim të pushtuesit, për të luftuar kundër vëllezërve të tyre jugorë), karabinierë të përforcuar me bateri artilerie, makina të blinduara dhe avionë luftarak, ndërsa në radhët tona numëroheshin rreth 1500 luftëtarë të pajisur me armë të rrëmbyera armikut dhe me granata dore.

– Ne pranuam të futemi në luftë të pabarabartë me armikun, sepse ne mbronim shtëpitë tona vatrat tona. Kjo ishte edhe arsyeja e fitores në këtë luftë.

Në frontin më të vështirë të përballjes me forcat tona armiku vendosi mercenarët. Kur mercenarët e Halil Alisë dhe Selim Kaloshit pas sulmit të forcave tona në Kalibaq, bashkë me 80 kufoma, që lanë në fushën e betejës i transportuan për në Gjorm bashkë me rraqet, që kishin rrëmbyer në Tragjas.

Siç përmendëm për Epopenë e Gjormit është folur e shkruar shumë, madje edhe nga individë amatorë duke hedhur edhe hamendësim se urdhri për ndërprerjen e luftës nga ana e qarkorit të Vlorës ishte i gabuar, kur forcat fashiste dhe mercenare ishin përkohësisht të rrethuara në Gjorm.

Duke shikuar me kujdes hartën apo teatrin e veprimeve luftarake të asaj beteje na bie në sy:

Nga Drashovica deri në Qafën e Dushkut nuk është bërë asnjë rezistencë nga vendasit. Ka një përqendrim të paktë forcash tona në fushën e Gumenicës, në Neshtë, në Qafën e Sanxhakut dhe tek Ura e Frëngut afër Gjormit. Rrethimi i plotë i forcave të armikut është bërë në Kalibaq. Gjormi është plotësisht i rrethuar nga forcat armike. Armiku zotëron hapësirë deri në Sirolak dhe kjo rrugë është e lirë për armikun. Për të mos rënë në rrethim në frontin e jashtëm në veri të fshatit Gjorm komanda italiane vendosi forca të shumta, për të mbrojtur rrugën automobilistike Drashovicë, Qafa e Dushkut, Gjorm. Kjo e komplikoi më shumë situatën. Në këtë mënyrë armiku mund të siguronte një hapësirë të ngushtë gjatë së cilës mund të tërhiqte repartet.

Në të njëjtën kohë, mbajtja e kësaj rruge të bllokuar nga forcat armike pengoi manovrat e forcave partizane në rrugën Vlorë-Tepelenë, që do të dilnin në rajonin e Gjormit.

Sulmi i kryengritësve filloi në orën 07.01.1943. Fashistët vunë në përdorim edhe artilerinë. Në hapësirën qiellore, aeroplanët e luftimit të italianëve vinin rrotull në fushën e betejës, mitralonin e bombardonin pozicionet e forcave tona.

Pas kësaj forcat partizane e vullnetare u hodhën në sulm dhe i detyruan forcat fashiste e mercenare të tërhiqen nga fronti i luftimit dhe të strehohen në fshatin Gjorm. Në shtëpitë e fshatit kishte vetëm të moshuar, gra dhe fëmijë, sepse të gjithë meshkujt e aftë për luftë ishin në frontin e luftimit.

Nuk u desh shumë kohë që edhe krahu i djathtë i kundërshtarit në Kalibaq të thyhej keqas. Kjo thyerje e vinte armikun përball shkatërrimit. Me gjithë urdhrat dhe kërcënimet e oficerëve italianë mercenarët të rënë moralisht nga humbjet, që pësuan në Kalibaq nuk donin të vazhdonin me operacionin.

Afër mesditës grupi kryesor armik në Gjorm ndodhej i rrethuar plotësisht nga forcat kryengritëse.

Në pasditen e 1 janarit 1943 gjendja e armikut të rrethuar në Gjorm u bë tepër kritike dhe për të zhbllokuar këtë situatë komanda e korpusit të 25-të u detyrua të nxirrte nga Vlora forcat e një batalioni të motorizuar të përforcuar me një grup artilerie.

Kjo situatë krijoi vështirësi dhe rrezik për forcat tona, sepse mundi të çelte një shteg e të rivendoste ndërlidhjen midis forcave armike, që ndodheshin në Gjorm dhe forcave që po vinin nga Vlora.

Luftimet u ndërprenë në mbrëmje vonë.

Në situatën e krijuar Qarkori i Vlorës komanda e forcave partizane e gjykoi të disfavorshme vazhdimin e mëtejshëm të veprimeve luftarake. Duke mos plotësuar elementët e një lufte frontale të përballjes me armikun, ishte e detyruar të shkëpuste kontaktet me të, ishte e detyruar të ruante forcat e pakta partizane, të siguronte pozicione të përshtatshme, për thyerjen e një operacioni tjetër të mundshëm të armikut dhe mbrojtjen e zonës së Mesaplikut.

Në mbrëmjen e datës 01.01.1943 forcat e armikut, që erdhën nga Vlora zhbllokuan forcat e rrethuara të batalionit të 50-të të këmbësorisë si dhe mbeturinat e mercenarëve.

Në Epopenë e Gjormit armiku la 80 të vrarë (milicë e mercenarë) dhe përkohësisht qëllimi u arrit, që nënkupton shpëtimin e Çetës Plakë nga asgjësimi. Armiqtë nuk mundën të depërtonin përpjetë Luginës së Shushicës, për çarmatosjen e plotë të popullsisë. Ky është një pohim i vërtetë, por duhet të pohojmë edhe një të vërtetë tjetër, se të gjitha pasojat e luftës ranë mbi fshatin Gjorm. Ende sot të moshuarit, që janë ende gjallë kujtojnë me drithërim pasojat e kësaj lufte, ku mercenarët pa moral e gjak shqiptari të etur për para e rraqe u futën në çdo shtëpi të fshatit, duke masakruar gra pleq e fëmijë, dogjën shumë shtëpi të fshatit dhe si njerëz pa gjak shqiptari bashkë me kufomat e njerëzve, që u vranë në Kalibaq u ngarkuan në makina rraqe të vjetra bakërre, sende ushqimore, rroba grash, që gjetën nëpër shtëpitë gjormiote. Komanda fashiste arrestoi 30 burra gjormiot më shumë të moshuar, ata që gjeti në shtëpitë e tyre dhe i burgosi për tre muaj në Vlorë.

Le të shkëpusim disa çaste nga luftimet në Kalibaq ku forcat mercenare e milice ngelën të rrethuara:

Kalibaqi ndodhet në pjesën perëndimore të fshatit Gjorm. Që në lashtësi ka qenë i banuar si vend parësor, pasi plotësonte kushtet për bujqësi e më tepër për blegtori në të gjitha stinët e vitit. Mercenarët pasi zbritën nga faqja e malit qëndruan këtu për t’u çlodhur, për t’u organizuar e mandej për të zbritur për në Gjorm.

Komanda e çetës kishte bërë në mënyrë të përsosur rikondicionin dhe vendi ishte plotësisht i rrethuar. Në pjesën perëndimore të vendit të rrethuar disa djem nga Gjormi dhe Lepenica me një dylbi të vjetër dalluan një oficer të hipur në kalë.

Ky do të jetë i madhi i tyre – menduan – dhe barkas nëpër shkurre duke qëlluar me pushtet e u rrëzua nga kali. Ky ishte komandanti i operacionit koloneli Kelmentis, që ishte betuar për Gjormin:

Në u varça dot i gjallë

do të djeg do të vë zjarr.

Ndodhi e kundërta e asaj që kishte parashikuar koloneli:

Kalibaq o zoll’ i bardhë

U vra konsulli mbi kalë.

Ana jugore dhe ana lindore ishin të pakalueshme për kundërshtarin për vetë terrenin e pjerrët me shkurre dhe gurë dhe nga masat, që kishte marrë komanda e çetës. I vetmi vend, pra pjesa lindore ku ishte edhe synimi i armikut, për të depërtuar për në Gjorm ishte i zhveshur, i pjerrët. Komanda e çetës në errësirën e natës me motin e keq shi dhe sqota bore nuk kishte mundur të merrte masa të përshtatshme, që armiku të ndodhesh plotësisht në darën e rrethimit, në gjuhën ushtarake të paktën pozicione të përshtatshme luftimi me mjete rrethanore, për t’u mbrojtur nga aviacioni apo predhat e artilerisë armike. Megjithatë luftimet u zhvilluan të ashpra. Një skuadër mitralere e vendosur në këtë territor vështirësonte sulmin e forcave tona dhe bënte të mundur, që armiku gradualisht të depërtonte për në Gjorm.

Partizani Bako Tofili bashkë me disa djem nga Gjormi nëpër shkurre, në mënyrë të fshehtë me granata dore asgjësojnë efektivin mitraljer, por Bakua mbeti aty në fushën e betejës.

Dhe poeti popullor thuri vargjet:

Kalibaq o zall i hollë

kush e sulmon mitraloza

Bakua me dy-tre gjormë.

Dëshmori i Luftës Antifashiste NÇL Bako Tofili u lind në Gjorm, më 1913. Shkollën fillore e mbaroi në fshat. Me pushtimin e Shqipërisë nga Italia fashiste Bakua me shumë gjormiot të tjerë morën pjesë në shkatërrimin e linjave telefonike të armikut, në djegien e depove të armatimit e të municionit dhe në eliminimin e spiunëve të rrezikshëm. Për këto veprime ra në sy të pushtuesit dhe si njëri problematik e arrestojnë dhe e çojnë në burgun e Burrelit. Pas disa muajsh në burg Bakua me disa të rinj të tjerë shqyejnë portat e burgut dhe në errësirën e natës largohen. Që nga ajo periudhë Bakua u hodh në ilegalitet me shumë djem gjormiot.

Në inaugurimin e Çetës Plakë Bakua bashkë me 7 gjormiot të tjerë bëhet anëtar i efektivit të saj.

Edhe në ditët e sotme, në dasma apo ceremoni të organizuara në fshat këndohet kënga:

Të kërkon Delo Balili

Lule o Bako Tofili

Të dalç lart nga Shënmërtiri

Atje ku u vra Selimi.

(Beqir Selimi nga Tërbaçi dëshmor i Luftës A. N. ÇL. vrarë në luftën e Gjormit).

Në vazhdën e veprimeve luftarake Çeta Plakë merr pjesë në Aksionin e Patozit më 10.2.1943 ku është sulmi tjetër kundër garnizoneve italiane të fortifikuara. Në këtë aksion të rëndësishëm në ndihmë të Çetës Plakë shkoi edhe Çeta e Mallakastrës. Pas dy orë luftimesh armiku e pushtoi qëndresën, duke lënë në fushën e betejës 10 të vrarë dhe 57 robër. Forcat partizane zunë edhe një sasi të madhe armatimi e municioni. Si repart tashmë i organizuar Çeta Plakë vazhdoi aksionet luftarake kundër pushtuesve sipas detyrave që i caktoi qarkori i Vlorës.

Për t’u përmendur në këtë periudhë është edhe aksioni kundër forcave fashiste në Selenicë më 21.02.1943, për të penguar shfrytëzimin e minierës së bitumit nga ana e pushtuesit.

Në këtë aksion si në atë të Patozit morën pjesë Çeta Plakë e Vlorës dhe Çeta e Mallakastrës.

Natën e 21 shkurtit 1943 partizanët prenë ndërlidhjen telefonike me Selenicën. Toga e këmbësorisë italiane, që ishte për ruajtjen e objektit u tërhoq. Partizanët shkatërruan pajisjet, dogjën ofiçinën dhe morën me vete një sasi drithi dhe shumë armatime.

Miniera e Selenicës mbeti për një kohë të gjatë pa shfrytëzuar nga ana e armikut. Armiku për të ripushtuar Selenicën nisi drejt saj mbi 200 ushtarë dhe një kompani mitraljerë.

Të dy çetat partizane u ndeshën përsëri me armikun në Selenicë, më 01.04.1943. Edhe në këtë përleshje armiku pësoi disfatë të plotë. Më 20.06.1943 Çeta Plakë e Vlorës u rreshtua në batalionin partizan Ismail Qemali dhe Halim Xhelo.

Skënder Seferaj

Categories
Histori

Cosa Nostra, historia e mafias në Amerikë

Lufta Kastelamareze në Nju Jork, intrigat e familjeve dhe fuqizimi i Laki Luçianos

Kur dikush mendon për Cosa Nostra-n, ose të mirënjohurën Mafia, e zë frika sepse e di mirë se kjo organizatë jeton dhe është e fortë dhe sot e kësaj dite. Mafia është ajo për të cilën janë bërë dhjetëra filma në Hollyvud, dhjetra libra, e megjithatë askush nuk di gjithçka për ‘të, di thjeshtë “aq sa duhet”. Emri Cosa Nostra, e përkthyer si “Gjëja Jonë” i takon qindra vjetëve më parë dhe u krijua në Siçili për t’u ofruar mbrojtje njerëzve të thjeshtë të vendit nga policia, banditët dhe deri tek agjensitë qeveritare. Cosa Nostra, jo rastësisht u përbë nga njerëz për të cilët u thurën legjenda, që u mbiquajtën shpëtimtarë. Ligji i të mbajturit “gojën mbyllur” (Omerta), është ligji bazë i organizatës, kush e shkeli këtë ligj dënoi me vdekje jo vetëm veten, por të gjithë familjen e tij.

Siçilia dërgon në SHBA bosët

Ligji do të ishte fuqia bazë e mafias amerikane, e cila u drejtua deri në vitin 1920 prej disa bosësh, mes të cilëve ka spikatur Xhuzepe Masseria ( Xho Bosi) dhe më pas Salvatore Maranxano. Këta gangsterë të vjetër ishin të njohur me emrin “Mustaqe petët” për shkak të mwnyrës së tyre tradicionale dhe konservatore të të bërit tregti. Për ta, që bazoheshin në rregullat e vjetra të nderit, ambicia e madhe dhe përfitimet nga momenti, nuk merreshin fare parasysh. Me pak fjalë, ata kërkonin që njerëzit e tyre të tregoheshin mjaft të kujdesshëm, ndërsa grabisnin të mirat dhe përfitimet e kundërshtarëve të tyre. Salvatore Maranxano mbërriti në Shtetet e Bashkuara në 1997. Ai mbërriti aty jo si mijëra emigrantë ordinerë italianë, por si i dërguari i “Bosit të Bosëve”, siçilianit Vito Cascio Ferro. Don Vito kishte si qëllim organizimin e Familjes Kriminale Amerikane, të cilat do t’i kishin grupet e tjera joitaliane nën varësinë e tyre. Sapo Maranxano mbërriti në SHBA, pushteti i tij absolut u njoh nga Gaetano Reina i Bruklinit dhe vartësit e tij Tomas Lukeze dhe Gaetano Galiano.Maranxanos iu nënshtrua menjëherë edhe Xho Aielo, bosi i Çikagos dhe Xho Xerili, nënbosi i familjes nëDetroit. Të gjithë këta persona kishin hyrë në Amerikë në mënyrë ilegale sepse ishin identifikuar nga policia italiane si anëtarë të mafias Siçiliane, që mbërritën me urdhër të Don Vitos në Amerikë do të ishin Karlo Gambino, Xho Bonano, Stefano Magadino dhe Xho Profaci. Së bashku të gjithë këta u njohën si Grupi i 12-ve. Kur këta burra mësynë brigjet amerikane, ata u integruan menjëherë në organizatën Unioni Siçilian, që jo vetëm u ofroi mbrojtje, por nisi edhe mësimet për të folur një anglishte të rrjedhshme dhe prefeksionimin e mënyrës amerikane të jetesës. Natyrisht, Unioni Siçilian u kujdes për mbrojtjen e tyre ligjore. E njëjta strukturë ka ndihmuar me mijëra emigrantë italianë të rinisin jetën e tyre në Amerikë. Mes tyre ka qenë edhe familja e salvatore Luçianos, i njohur me emrin Laki Luçiano.

Një gangster u lind

Çarls “laki” Luçiano u lind në vitin 1897 në Lerkardia, Siçili. Qyteza njihej për minierat e saj të squfurit dhe ishte shumë larg kryeqytetit, Palermos. Prindërit e tij punonin mjaft rëndë, në mënyrë që Laki të rritej më mirë se ata, por edhe pse oraret e punës dhe të mundimit ishi të gjata, në darkë, në tavolinë nuk kishte kurrë ushqim mjaftueshëm. Jo vetëm kaq, por Laki u sillte shpesh shqetësime me sjelljet e tij të egra karshi moshatarëve të tij. Kishte një karakter të pandryshueshëm të egër. Luçianot ishin të dëshpëruar, pasi e kuptonin se qëndrimi në atë vend nuk do të ndryshonte as për 100 vjet jetën e tyre. Aty nuk kishte të ardhme. Një hap tepër i vështirë ishte edhe emigrimi bashkë me të afërmit e tyre. Por, dilema e frika për të ardhmen në një vend të largët u zgjidh shpejtë sepse Laki po rritej dhe prindërit e tyre nuk donin që ai të jetonte në mizerien që po shkurtonte ditët e tyre. Ata kishin dëgjuar aq shumë për tokën e premtuar, Amerikën e largët. U kishin thënë se atje kishte punë pa fund dhe shkolla të mirë. Ata do ta shikonin me sytë e tyre shumë shpejt se, në fakt, jo gjithçka që u kishin thënë ishte e vërtetë. Luçianot u nisën për në Amerikë në 1906 dhe arritën në portin e Nju Jorkut në nëntor të atij viti. Laki do të spikaste shpejt si djalosh rruge. Në 1907 ai u arrestua për herë të parë për grabitjen e një dyqani. Brenda këtij viti ai krijoi një grup të vogël gangsterësh. Laki u ofronte djemve të tij të shkollës mbrojtjen e grupit kundrejt pagesës. Ai që nuk paguhej dhe rrebelohej rrihej keq.. Dikur, një nga djemtë në shkollë, një polak i ri, Meyer Lansky, nuk pranoi të paguante gjobën e grupit të lakit. Luçiano e qëlloi atëfortdhembeti i mrekulluar sesi polaku e priti grushtin si burrat dhe ia ktheu me të njëjtën forcë. Mes tyre do të lindte një miqësi e madhe. Polaku, Lanksi, ndoshta do të ishte i vetmi mik i Lakit të gjakshëm. Miqësia do të vazhdonte deri në ditën kur Laki Luçiano u detyrua të kthehej në Itali dhe të jetonte në ilegalitet prej vitesh. Mes veseve të shumta që kishte Laki Luçiano ishte edhe përdorimi i drogws. Në moshën 18 vjeçare ai ishte përdorues i rregullt i heroinës dhe morfinës dhe ai u mbyll në një azil për gjashtë muaj me radhë. Pas kësaj ai e reduktoi mjaft përdorimin e drogës. Në vitin 1916 Luçiano ishte lideri i Five Points Gang dhe ishte i skeduar nga policia si i dyshuari kryesor për disa prej vrasjeve të gjakshme të ndodhura në atë zonë. Rritja e tij e madhe nisi kur ai e zgjeroi grupin me djemë të zotë të rajoneve të tjera. Në 1920 Luçiano ishte i varfër, sepse bashkë me Lanksi dhe grupin partner “ Bugsy Siegel” merreshin vetëm me grabitje të vogla. Ai në fakt kishte lidhur miqësi me Xho Adonis, Vito Xhenoveze dhe njërin prej më të rëndësishmëve mes gangsterëve italianë, Frank Costellon. Ishte Costello ai që e prezantoi dhe e futi Lakin në grupe të tjera gangsterësh si Big Bill Dëyer dhe çifutë si Arnold Rothstein, Dutch Shultz dhe Dandy Phil kastel. Luçiano mbetej i impresionuar nga mënyra se si Costello arrinte të zinte miqësi dhe të manipulonte njerës të policisë, pliotikës dhe t’i krijonte atij siguri . Shoku i tij i ngushtë, polaku Lansky i kishte thënë se Costello bënte pjesë në një organizatë të madhe dhe të fortë mafioze. Luçiano më vonë do të bashkonte forcat e tij me Joe Masserian “ The bos”.Poaq shpejtë ai do të kuptonte se Masseria me rregullat e tij të vjetra nuk e shikonte të ardhmen në mënyrën se si e shihte Laki. Luçiano nisi të nervozohej nga mënyra se si i konceptonte bizneset Masseria. Ai shikonte hapësira të bga të cilat mund të nxirreshin përfitime kolosale për organizatën. Me qëllim që të kishte edhe vetë një fetë të majme, ai iu lut bosit të vet, Masserias të ndërmerrte aksione të guximshme. Por, nuk i eci, sepse koka e Masserias, e mbushur me rregullat e vjetra të lojës, nuk pranonte të bënte pazare me jo italianët. Më pas ai do të bënte një gabim që do ta bënte Lakin të armiqësohej përfundimisht me bosin e tij.

Categories
Histori

Copëtimi i Shqipërisë nga fillimi i shekullit XVIII, deri në fillim të shekullit XX

Shqipëria mund të formojë fort mirë një shtet independent ndërmjet Serbisë dhe Greqisë: mjerisht, fatkeqësi e tyre është që gjenden midis shteteve që duan të rriten dhe ndoshta shpresat e patriotëve shqiptarë do të dalin të kota…!” – Amie Boue, musafir i një fshatari të Carralevës në vitet e ’30-ta të shekullit XIX.

Të dhënat nga hulumtimet shkencore vërtetojnë se Shqipëria në prag të Luftës austro-turke të viteve 1683-1690, zinte një sipërfaqe balkanike prej rreth 120 000km2. Këtë madhësi njësia etnokulturore e gjepolitike e Shqipërisë e pati deri para mesit të shek. XIX. Madje sipas përkufizimeve të diplomatit dhe enciklopedistit austriak Georg von Hahn dhe të enciklopedistit shqiptar Sami Frashëri, njësia e Shqipërisë brenda Perandorisë Osmane del edhe më e madhe[1]. Shqipëria në shtrirjen e saj etnike hyri në luftë për çlirimin nacional nga Perandoria Osmane shumë para se të hynin Mali i Zi[2], Serbia, Greqia dhe Bullgaria[3]. Këtë përpjekje shënuan luftërat e Begollajve të Pejës, të Qupërlive të Velesit, të Bushatasve të Shkodrës, të Ali pashë Tepelenës së Janinës, të Gjinollajve të Prishtinës, të Vrionëve të Beratit, të Rrotullave të Prizrenit, të Toptanëve të Tiranës etj[4]. Copëtimin dhe tkurrjen e arealit etnik shqiptar Rusia dhe Evropa e nisën nga fundi i shek. XVIII dhe në fillim të shek, XIX. Këso kohe Fuqitë e vendosjes shkëputën nga njësia Shqipëri rreth 5 000 km2 për interesa të Serbisë, të Malit të Zi dhe të Greqisë në fillim të ngritjes së tyre[5]. Në fillim të ngritjes së shtetit të Serbisë, nga fillimi shek. XIX deri në fund të viteve 30-ta të atij shekulli, u asimiluan në serb mijëra shqiptarë dhe mijëra të tjerë u shpërngulën me dhunë nga Serbia e Millosh Obrenoviqit. Sundimtari i Serbisë, MiIlosh Obrenoviqi, është i pari që zyrtarisht i vuri themelet e Strategjisë serbe të spastrimit etnik shqiptarë të pjesëve të Shqiprisë Etnike, të aneksuara Serbisë. Ai, në vitet njëzeta të shek. XIX, ngriti fonde të posaçme për finansimin e njësiteve terroriste e paramilitare serbe për shpërnguljen e shqiptarëve nga viset e Krushevcit dhe të gjashtë Nahive të Nishit, të aneksuara në fillim të viteve të tridhjeta[6]. Copëtimi i dytë ndërkombëtar i njësisë etnokuluturore dhe gjeopolitike të Shqipërisë është projektuar me Traktatin e Paqës së Shën Stefanit, të 3 marsit 1878, me të cilën duhej të mbyllej Lufta ruso-turke e vieteve 1877-1878. Ky traktat parashihte copëtimin e katër të pestave të Shqipërisë Etnike për inetresa të Bullgarisë, të Serbisë dhe të Malit të Zi[7]. Meqë me këtë traktat “paqësor” pansllavizmi rus dilte dhe bëhej sundues në Adriatik dhe në Mesdhe, dhe kështu rrezikonte inetresat e Evropës në Adriatik, në Mesdhe dhe në Lindje, në përgjthësi, kancelari i Gjemanisë, Bismarku, i lidhi kundër inetresave të Rusisë: Anglinë, Austro-Hungarinë, Francën dhe Italinë, e thirri Kongresin e Berlinit, i cili aprovoi, më 13 korrik 1878, një ndarje tjetër për interesat ruso-evropiane në Ballkan, Mesdhe dhe Lindje[8]. Sipas këtij Traktati politik ndërkombëtar, nga areali i Shqipërisë Etnike përfundimisht u shkëputën rreth 24 458 km2 tokë me shumicë shqiptare ose absolutisht shqiptare. Pikërisht Greqia u zgjerua me 9 275 km2 tokë me shumicë shqiptare, Serbia për rreth 10 500 km2 tokë absolutisht shqiptare dhe Mali i Zi me rreth 4.683 km2 tokë absolutisht shqipatre dhe me shumicë shqiptaro-boshnjake. Sipas këtij Traktati Bullgaria u largua nga tokat e premtuara shqiptare në Kosovë, në Maqedoni e në Shqipërinë e Mesme[9]. Meqë, aktualisht, Kosova dhe kombi shqiptar në përgjithësi është në luftë me pushtuesin serb, shprehje kjo tepër e vrazhdtë e fundit të një fuqie koloniale në Evropë, duhet të theksohet se pjesa të cilën e aneksoi Serbia me ndihmën e Rusisë, të Francës, të Anglisë, të Gjermanisë dhe të Italisë, ishte pjesë etnike e Dardanisë antike, përkatësisht e Kosovës historike të njohur, kësokohe, me emrin Vilajeti i Kosovës, i cili me 1877 kishte reth 43 400 km2. Këtu, duhet të theksohet se, më 1878, Shqipëria me rreth 115 000 km2 kishte rreth 2 800 000 banorë, prej të cilëve rreth 2 300 000 shqiptarë, kurse të tjerët ishin: vllehë, romë, bullgarë, grekë, serbë, turq, ebrej etj[10]. Serbia, në spastrimin e shqiptarëve etnikë nga viset e aneksuara të Sanxhakut Nishit – Toplicë, Kosaonicë e Pustarekë të Vilajetit të Kosovës, përdori Strategjinë e tokës së djegur, të cilën aktualisht po e përdor soldateska serbe në Kosovë dhe më gjërë. Kësaj strategjie i dha frymë princi i Serbisë, Millan Obranoviqi, i cili urdhëronte ushtarakët e paramilirarët çetnikë: “Meritat më të mëdha ndaj shtetit dhe kombit serb do t’i ketë ai, i cili do të arrijë të zhdukë e të shpërngul me shumë shqiptarë!”[11]. Kështu, me strategjinë e tokës së djegur, spastruan rreth 300 000 shqiptarë në rreth 700 lokalitete, prej të cilave rreth 640 pastër shqiptare dhe me shumicë shqiptare. Rreth 350 000 shqiptarë i largoi nga trojet e tyre etnike ushtria greke e malazeze. Dhe, do saktësuar faktin se në Luftën ruso-turke të vitit 1877/78 serbët, grekët dhe malazeztë vranë dhe masakruan me shumë se 70 000 shqiptarë, rrafshuan përtokë rreth 600 lokalitete[12]. Më 1882, Rusia kërkoi nga Serbia që kjo të iniconte themelimin e Aleancës ballkanike të Serbisë, të Bullgarisë, të Malit të Zi e të Greqisë, me detyrë të përgatiste politikisht dhe ushtarakisht copëtimin përfundimar të Shqipërisë. Ndërkaq, qarqeve kishtare, publicistike e shkencore sllave dhe greke iu dha për detyrë të shpifnin çdo gjë që do të çonte në mosnjohjen evropiane e botërore të ekzistimit të kombit shqiptar, të kultivonin urrejtjen raciste e fetare kundër popullit shqiptarë me shumicë absolute myslimane, të përgatisnin opinionin e krishterë evropian e botëror për të futur në përdorim nocione e përmbajtje me kërkesa pansllaviste – panortodokse në përgjithësi, për zhdukjen fizike dhe për asimilimin e shqiptarëve në sllavë e në grekë[13]. Ndërkaq, më 1896, Rusia doli haptaz me kërkesa për ngritjen e Aleancës ushtarake ballkanike si krah i saj ushtarak në Ballkan, me detyrë të përgatiste luftën pushtuese të Shqipërisë, dhe për copëtimin e saj, për zhdukjen fizike të kombit shqiptar. Kjo nxiti rikrijimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, me një përkrahje të fshehtë të Sulltanit dhe të Portës së Lartë. Në krye të kësaj Lidhje ishte vën Mulla Zejnelabedin Biberi – Haxhí Zeka i Pejës, ish veprimtari dhe bashkëluftëtari më besnik i Myderis Ymer Prizrenit. Kjo Lidhje u legalizua në Kuvendin e Pejës, më 26-30 janarit 1899, me emrin Lidhja Shqiptare “Besa-besën” të Pejës, e cila veproi me sukses kundër planeve të Aleancës ballkanike pansllavisto-greke, deri më vrasjen e Mulla Zekës, më 1902, nga Serbia[14]. Sulltani, Porta e Lartë dhe Kuvendi i Turqisë, më 17 gusht 1912, i pranuan kërkesat e kryengritjes për Autonominë e Shqipërisë në shtrirje të katër vilajeteve shqiptare, të cilat, siç u tha më lartë, përfshinin 90 270 km2 të tokës ballkanike të banuara me shumicë absolute shqiptare dhe pikërisht: Vilajetin e Kosovës me 32 900 km2, të Shkodrës me 10 970 km2, të Manastirit me 28 500 km2 dhe të Janinës me 17 900 km2. Njësia etnokulturore e gjeopolitike e Shqipërisë, Shqipëria Etnike dhe historike, këso kohe, sipas Sallnameve (vjetarëve statistikorë zyrtarë), të vilajeteve të Perandorisë Osmane, kishte rreth 3 804 000 banorë, prej të cilëve, sipas të dhënave të Komitetit të Shqipërisë të Nikollë Ivanajt, pati 3 000 000 shqiptarë, pra rreth 700 000 më shumë se me 1898, që ishte rezultat i shtimit natyror për 14 vjet[15].

Kështu, nga 8-20 tetor 1912 Aleanca ushatarke ballkanike me logjistikë ruse dhe së paku me përkrahje morale e politike dhe me armatim evropian, sulmoi nga të gjitha anët Shqipërinë e dërrmuar në Kryengritjet e viteve 1908-1912, për shkëputjen nga Perandoria Osmane[16]. Lufta e Aleancës ballkanike, pas së cilës qëndronte fuqimisht dhe haptaz Rusia cariste, do të mbyllet me Konferencën e Ambasadorëve: të Rusisë, të Anglisë, të Francës, të Gjermanisë, të Austro-Hungarisë dhe të Italisë në Londër, nga dhjetori 1912 deri në gusht të vitit 1913. Kjo Konferencë zgjati kaq shumë për shkak se akterët nuk mund të pajtoheshin për interesat imperialiste pansllavisto-perëndimore (katolike-protestane) në ndarjen e pjesëve të Perandorisë Osmane në Ballkan dhe në Lindje[17]. Në Londër, Shqipëria përjetoi copëtimin e tretë ndrëkombëtar ruso-evroain. Siç u tha, për ineresa të Austro-Hungarisë dhe të Italisë, u ngrit shteti i Shqipërisë në një rrip bregdetar nga Butrinti deri në Shkodër, me një hinterland që zinte rreth 28 600 km2. Me disa korrigjime të mëvonshme ky shtet arriti 28 748 km2. Kjo sipërfaqe ishte më pakë se 1/3 pjesë e Shqipërisë Etnike të vitit 1912, ose edhe më qartë, ishte gati sa Vilajeti i Manastirit dhe pikërisht më i vogël se Vilajeti i Kosovës më 1878 për 14 800 km2 dhe më e vogël se Vilajeti i Kosovës më 1912 për 4.300 km2.Londra Serbinë e zgjeroi për 39 000 km2, me 1 290 000 banorë, prej të cilave rreth 34 000 km2 tokë shqiptare me rreth 1 090 000 banorë, Mali i Zi u zgjerua për rreth 7 000 km2, me rreth 260 000 banorë, kryesisht shqiptarë dhe boshnjakë dhe Greqia u zgjerua për 51 300 km2, me 1.624.000 banorë. U shtri mbi sipërfaqen e tërësishme të Çamërisë shqiptare që kishte rreth 425 000 banorë[18].

————————————-

[1] Gjerësisisht, Samy Bey Fraschery, Kamus al-alam, I-VI, Istambul, 1306 (1889)-316 (1898); Shh edhe Sami Frashëri, Vepra7 e 8, Prishtinë, 1984; Arŝ G.L. albabia I Epirv konce XVIII naçale XIX, Moskva, 1963; Erdeljanoviç Joan, Kuçi, Naselja, 4 Etnografski Zbornik XIII, Beograd, 1907; Fallmerayer, Dr.J.Ph., Das Albanesische Element in Grihenland, I, 1957.

[2] Thuhet se emërtimi “Crna Gora” (Mali i Zi) përmendet në shekullin XV, në vise të Cetinës ku shtrihej fisi cetinjani, njegushi, cuci etj. (Crna Gora, Priručni leksikon, III prerađeno i prošireno izdanje, Zagreb, 1967, 193; Sipas Milan Shufflay, “Kjo Crna Gora pra duhet të ket qenë dikund afer majes së veriut të liqenit të Shkodrës. Në kohen e mesme perfshinte nji vend te vogel. Kjo ka qenë e banueme prej barijsh shqiptarë” (P. Marin Sirdani O.F.M., Shqypnija e Shqyptarët. Botim i Dytë, Shkodër, 1941, 48); Më 1592/3, Mali i Zi përmendet si kaza (krahinë) e Sanxhakut të Shkodrës dhe përfshinte këto nahi: Katunska më 641 shtëpi, Ljubotinj me 369 shtëpi, Pleshivci me 65 shtëpi, Ljeshkopolje me 414 shtëpi dhe Crmnici më 347 shtëpi (Ivan Božić-Sima Ćirković-Milorad Ekmečić-Vladimir Dedijer, Istorija Jugosllavije, Drugo izdanje, Beograd, 1973,409). Emërtimi “Stara Crna Gora” (Mali i Zi i Vjetër) është koncept politik i më vonshëm. Fillimisht mbulonte vetëm nahinë Katunska me Cetinën qendër mitropoliti. Më vonë në konceptin Mali i Zi i Vjetër u futën nahitë: Riječka, Crmnička dhe Lešanska (Ivan Božić e të tjerë, Istorija Jugosllavije, Drugo izdanje, Beograd, 1973,175; Špiro Kulišić, O etnogenezi crnogoraca, Titograd, 1980, 54, 57. Ndërkaq, më 1609 për të paren herë përmendet njësia administrative osmane spahillëku i Malit të Zi me spahinë vendor Vuja Rajçev, të cilin M. Bolica, më 1614, e quante “koka e tërë Malit të Zi” – “knez i Malit të Zi” (Dr. Bogo Grafenauer e të tjerë, Istorija naroda Jugosllavije, Knjiga Druga, Beograd, 1958, 510-511).

[3] Shih gjërsisht, Vladimir Ćorović, Istorija srpskog naroda II,Beograd, 1997;

Dr. Bogo Grafenauer e të tjerë, Istorija naroda Jugosllavije, Knjiga Druga, Beograd, 1958;

[3] I.Božić e të tjerë, Istorija Jugosllavije, Beograd, 1973.

[4] Shih gjërsisht, Sylejman Kylçe, Osmanli Tarihinde, Arnavualuk, Izmir, 1944; S k ë n d e r Ri z a j, Lidhja Shqiptare e Prizrenit në dokumente angleze 1878-1881, Prishtinë, 1978; Kosova gjatë shekujve XV,XVI dheXVII (…). Prishtinë,1984; Skënder Rizaj, Shqiptarët dhe serbët në Kosovë, Prishtinë, 1991; Frasëri Naim, Istoria e Shqipërisë, Sofje, 1899; Mehdi Frasëri,Lidhja e Prizrenit (…),Tiranë, 1938; I l j a z R e x h a, Lidhja e Prizrenit në dokumente osmane 1878-1881, Pri­shtinë, 1978.

[5] gjerësisht, Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva 3., Zagreb; Dr. Muhamet Pirraku, Kultura kombëtare shqiptare deri në Lidhjen e Prizrenit, Prishtinë, 1989; Dr. Bedrush H. Shehu, Çështje shqiptare në vitet 30 të shekullit XIX, Prishtinë, 1990; M. Pirraku, Myderriz Ymer Prizreni – Ora, Zemra dhe Shpirti i Lidhjes Shqi­p­tare 1877-1887, Prishtinë, 2003.

[6] Shih gjërsisht, Sylejman Kylçe, Osmanli Tarihinde, Arnavualuk, Izmir, 1944; T. Yilmaz Ëztuna, Turkije tarihi, 12 cilt, Istambol,1969;Dom; Frasëri Naim, Istoria e Shqipërisë, Sofje, 1899; Ndoc Nikaj, Historia e Shqypniis (…)Bruksel,1902;Dom Ndoc Nikaj, Historia e Shqypniisë, Shkodër, 1917;Kristo A. Daka,Liga e Prizrenit, Bukaresht, 1922; ; Mehdi Frashëri,Lidhja e Prizrenit (…),Tiranë, 1938.

[7] Shh gjërsisht, Po aty; Joseph von Hammer, Historija Turskog (Osmanskog) Carstva 3., Zagreb, 1979;Skënder Rizaj, Kosova gjatë shekujve XV,XVI dheXVII (…). Prishtinë,1984; Skënder Rizaj, Shqiptarët dhe serbët në Kosovë, Prishtinë, 1991.

[8] Shih gjerësisht, Muamet Pirraku, Lidhja Shqiptare “Besa-Besën” në burimet serbe 1892-1902, Pri­sh­­­tinë, 1996; Për kauzën shqiptare 1997–1999, Prishtinë, 2000; Dritë e re për kryetarin e parë të Shqipërisë Etnike (bashkautor dhe redaktor), Prishtinë, 2002; Myderriz Ymer Prizreni – Ora, Zemra dhe Shpirti i Lidhjes Shqi­p­tare 1877-1887, Prishtinë, 2003.

[9] Gjerësisht, po aty; Shih gjërsisht, Sylejman Kylçe, Osmanli Tarihinde, Arnavualuk, Izmir, 1944; T. Yilmaz Ëztuna, Turkije tarihi, 12 cilt, Istambol,1969;Dom Ndoc Nikaj, Historia e Shqypniis (…)Bruksel,1902; Dom Ndoc Nikaj, Historia e Shqypniisë, Shkodër, 1917;Kristo A. Daka,Liga e Prizrenit, Bukaresht, 1922; I l j a z R e x h a, Lidhja e Prizrenit në dokumente osmane 1878-1881, Pri­shtinë, 1978; L i g o r M i l e, Shqipëria në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (Dokumente arkivash franceze), I, (1878-1879), Tiranë, 1978; K r i s t o F r a s h ë r i, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881, Tiranë, 1997; r i s t o F r a s h ë r i, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881, Tiranë, 1979.

[10] Gjerësisht, po aty; Muamet Pirraku, Lidhja Shqiptare “Besa-Besën” në burimet serbe 1892-1902, Pri­sh­­­tinë, 1996; Për kauzën shqiptare 1997–1999, Prishtinë, 2000; Myderriz Ymer Prizreni – Ora, Zemra dhe Shpirti i Lidhjes Shqi­p­tare 1877-1887, Prishtinë, 2003; Për kauzën e UÇK-së, Prishtinë, 2006; Për kauzën e shtetësisë së Kosovës, Prishtinë, 2008;

[11] Gjerësisht; Gjerësisht, po aty; Shih gjërsisht, I l j a z R e x h a, Lidhja e Prizrenit në dokumente osmane 1878-1881, Pri­shtinë, 1978; Sylejman Kylçe, Osmanli Tarihinde, Arnavualuk, Izmir, 1944; T. Yilmaz Ëztuna, Turkije tarihi, 12 cilt, Istambol,1969; Dom Ndoc Nikaj, Historia e Shqypniisë, Shkodër, 1917;Kristo A. Daka,Liga e Prizrenit, Bukaresht, 1922; Muamet Pirraku, Lidhja Shqiptare “Besa-Besën” në burimet serbe 1892-1902, Pri­sh­­­tinë, 1996; Për kauzën shqiptare 1997–1999, Prishtinë, 2000; Myderriz Ymer Prizreni – Ora, Zemra dhe Shpirti i Lidhjes Shqi­p­tare 1877-1887, Prishtinë, 2003; Për kauzën e UÇK-së, Prishtinë, 2006; Për kauzën e shtetësisë së Kosovës, Prishtinë, 2008.

[12] Gjerësisht po aty; A. T e j l o r, Borba za prevlast u Evropu 1848-1918, Sarajevo, 1968; J o v a n H. V a s i l j e v i ç, Arbanaska liga – Arnautska kongra. Srpski na­rod u Turskom carstvu 1878-1882, Beograd, 1909; A b a s E r m e n j i, Përkujtimi i Njëqind-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit, Nji­qind-vjetori i Lidhjes së Prizrenit 1878-1978. Mbledhje edhe Seminar Studimi, New York, Chicago, Detroit. Qershor-Korrik 1878; A l f r e d U ç i, Lidhja Shqiptare e Prizrenit si faktor kulturor në Rilindjen Ko­m­bë­tare, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881. Fjalime dhe referate, Tiranë, 1979; A r b e n P u t o, Lidhja Shqiptare për mbrojtjen e të drejtave të kombit në vitet e Krizës Lindore, Konferenca Kombëtare e Studimeve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit 1878-1881, I, Tiranë 1979.

[13] Gjerësisht, Gjerësisht; Gjerësisht, po aty; J o v a n H. V a s i l j e v i ç, Arbanaska liga – Arnautska kongra. Srpski na­rod u Turskom carstvu 1878-1882, Beograd, 1909; Sylejman Kylçe, Osmanli Tarihinde, Arnavualuk, Izmir, 1944; T. Yilmaz Ëztuna, Turkije tarihi, 12 cilt, Istambol,1969; Dom Ndoc Nikaj, Historia e Shqypniisë, Shkodër, 1917;Kristo A. Daka,Liga e Prizrenit, Bukaresht, 1922; Muamet Pirraku, Lidhja Shqiptare “Besa-Besën” në burimet serbe 1892-1902, Pri­sh­­­tinë, 1996; Për kauzën shqiptare 1997–1999, Prishtinë, 2000; Myderriz Ymer Prizreni – Ora, Zemra dhe Shpirti i Lidhjes Shqi­p­tare 1877-1887, Prishtinë, 2003; Për kauzën e UÇK-së, Prishtinë, 2006; Për kauzën e shtetësisë së Kosovës, Prishtinë, 2008.

[14] Gjerësisht, J o v a n H. V a s i l j e v i ç, Arbanaska liga – Arnautska kongra. Srpski na­rod u Turskom carstvu 1878-1882, Beograd, 190; B e r n a r d S t u ll, Albansko pitanje 1875 -1882, Rad. JAZU, OF DN, Knjiga 318, Zagreb, 1959; B e r t r a n d B a r e i l l e s, Le Raport Sekret sur le Congrès de Berlin. Adressé a la S. Porte par Carathéodory Pacha premier plénipotentiare otoman, Édi­tion Bossard 43, Rue Madame, 43, Paris 1919; B e r t r a n d B a r e i l l e s, etj., Albania and the Albanias. The albanian que­stion before the house of Commons, Librairie Chapelot Paris; I l j a z R e x h a, Lidhja e Prizrenit në dokumente osmane 1878-1881, Pri­shtinë, 1978; B r a n i s l l a v V r a n e s h e v i q, Jehona e punës revolucionare të Lidhjes së Prizrenit në Vojvodinë, Konferenca Shkencore e 100-vjetorit të Lidhjes, I, Pri­sh­ti­në, 1981; Be d r u s h S h e h u, Lidhja Shqiptare në “Srpski list”, Konferenca Kombëtare e Stud. për Lidh. Shqiptare të Prizrenit 1878-1881, Tiranë, 1979; Muhamet Pirraku, Për kauzën shqiptare 1997–1999, Prishtinë, 2000.

[15] Gjerësisht po aty; C h a r l e s D u p u i s, Le principe d’ équilibre et le Concert Européen de la paix de westphalie a l’acte d’algésiras, Paris, 1909; D i m i t r i j e T u c o v i ç, Srbija i Arbanija, Beograd, 1945; Sylejman Kylçe, Osmanli Tarihinde, Arnavualuk, Izmir, 1944; T. Yilmaz Ëztuna, Turkije tarihi, 12 cilt, Istambol,1969; Dom Ndoc Nikaj, Historia e Shqypniisë, Shkodër, 1917; Kristo A. Daka,Liga e Prizrenit, Bukaresht, 1922; I r e n a G. S e n k o v i ć, Albanija v period Vostočnovo krizisa, Moskva, 1965; Giberz Paul, Albanien und die Albanesen landschafts und charactre-bilder, Vien,1910; Dr.Vladangeorgevitch, Di Albanesen und die Grossmachte, LLeibpcig, 1913; Spiridon Gopqeviç, Gornja Albanja I njena Liga, N. Sad,1893;Muhamet Pirraku, Myderriz Ymer Prizreni – Ora, Zemra dhe Shpirti i Lidhjes Shqi­p­tare 1877-1887, Prishtinë, 2003; Për kauzën e UÇK-së, Prishtinë, 2006; Për kauzën e shtetësisë së Kosovës, Prishtinë, 2008 .

[16] Gjerësisht po aty; E d i t h D u r h a m, 20 vjet ngatërresa ballkanike, Tiranë 2001; Hamit Kokolari, Kosova djepi i shqiptarizmes, Tiranë, 1943; Stefanaq Pollo- Selami Pulaha, Akte të Rilindjes Kombëtare Sqiptare 1878- 1912(…), Tiranë,1978; Tahir Abdyli, Hasan Prishtina (…), Prishtinë, 1991; Hak i f B a j r a m i, Kosova. Njëzet shekuj të identitetit të saj, Prishtinë, 2001; Haris Silajdžić, Albanski nacionalni pokret u bosanskohrcegovačkoj šta­mpi, Sarajevo, 1995.

[17] Arŝ G.L. albabia I Epirv konce XVIII naçale XIX, Moskva, 1963; I r e n a G. S e n k o v i ć, Albanija v period Vostočnovo krizisa, Moskva, 1965; Daka cristo.A., Albania the Masterkejto the Near, East, Boston, 1919; Stefanaq Pollo- Selami Pulaha, Akte të Rilindjes Kombëtare Sqiptare 1878- 1912(…), Tiranë,1978; Sylejman Kylçe, Osmanli Tarihinde, Arnavualuk, Izmir, 1944; Shkëlzen Raça , Mardhëniet shqiptaro-greke 1829-1881, Prishtinë,1990; Tahir Abdyli, Hasan Prishtina (….) Prishtinë, 1991. Muhamet Pirraku,Salih Gjukë Dukagjini: Shkrolaria e shqypes (nga osmanishtja: dr. Feti Hehdiu, mr. Mehdi Polisi), Prish­tinë, 1991.

[18] Gerësisht po aty; E d i t h D u r h a m, 20 vjet ngatërresa ballkanike, Tiranë 2001; Hamit Kokolari, Kosova djepi i shqiptarizmes, Tiranë, 1943; Stefanaq Pollo- Selami Pulaha, Akte të Rilindjes Kombëtare Sqiptare 1878- 1912(…), Tiranë,1978; Tahir Abdyli, Hasan Prishtina (…), Prishtinë, 1991; Haki f B a j r a m i, Kosova. Njëzet shekuj të identitetit të saj, Prishtinë, 2001; Haris Silajdžić, Albanski nacionalni pokret u bosanskohrcegovačkoj šta­mpi, Sarajevo, 1995;Sami Vinçani, Albert Kotini, Vinçanët 1,2 Tiranë. 2000; Albert Kotini,Tre gurëte zes në Prevezë 1, 2, Tiranë. 2000; Nuri Dragoi, Shqiptarët dhe Grekët , Tiranë. 2009.

Prof. dr. Muhamet Pirraku

Categories
Histori

Rastet e para në botë me virusin HIV-AIDS / Si u shfaq sëmundja e shekullit

Si u shfaq sëmundja e shekullit

HIV-AIDS, kosto e lartë për trajtimin e sëmundjes. Rasti i parë në botë me virusin. Si mund të parandalohet 

Dita 5 qershor 1981 shënon ditën e parë “zyrtare” të epidemisë që ka tronditur botën, me mbi 25 milionë njerëz të vdekur, deri tani në mbarë botën. Në të vërtetë, rasti i parë është identifikuar nga Qendra për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve në Atlanta të SHBA-ve, konkretisht, në një shpërthim pneumonie të mushkërive në disa homoseksualë në Los Anxhelos. Që atëherë, sëmundja e re, e pandeshur më parë, u quajt “sindroma e mangësisë së imunitetit” – ndryshe SIDA, virus i cili shkaktohet nga infeksioni që jep virusi famëkeq HIV. E megjithëse kanë kaluar plot vite, bota është ende larg zbulimit të vaksinës ndaj kësaj sëmundjeje infektive që të sjell vdekjen. Sipas Raportit Global të UNAIDS-it, njerëzit me HIV në botë kanë arritur në mbi 33.300.000 dhe ka pasur rritje në Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut, Afrikën Lindore, Oqeani, Evropën Lindore, Azinë Qendrore dhe Amerikën e Veriut. Kur Shtetet e Bashkuara raportuan rastet e para të AIDS-it, shumë nuk besonin se kjo ishte një emergjencë e re dhe, në fakt, kaluan disa muaj para se bota të alarmohej prej saj. Vetëm më pas, pasi u zbulua se virusi HIV që shkakton AIDS-in ishte i pranishëm që nga vitet tridhjetë të shekullit të kaluar në Afrikë dhe u përhap pastaj në Karaibe dhe Shtetet e Bashkuara. AIDS (SIDA) shkaktohet nga një virusi, i cili, në mënyrë të pandërprerë, sulmon dhe shkatërron qelizat e sistemit imun të organizmit. Virusi “jeton” në T-cells ndihmesë, duke i shkatërruar dhe neutralizuar ato. Me uljen e numrit të T-cells, sistemi imun i organizmit të njeriut nuk është në gjendje të prodhojë antitrupa të tjerë për të luftuar qoftë edhe infeksionet më të lehta dhe, si rezultat, njerëzit e infektuar me AIDS vdesin nga infeksione sekondare apo disa forma të jashtëzakonshme kanceresh.

Në Shqipëri, rasti i parë me infeksionin HIV-AIDS, u zbulua në vitin 1993 dhe që prej saj kohe (deri ne vitin 2012), numërohen 56 viktima. Në 18 vjet, numri i përgjithshëm i rasteve me HIV-AIDS, të konstatuara në Shqipëri, ka shkuar në 485.

HIV-AIDS, kosto e lartë për trajtimin e sëmundjes

Trajtimi i të sëmurëve me SIDA me anti-retroviralë në Shqipëri kushton rreth 62.5 milionë lekë. Kjo gjë bëhet e ditur nga burime zyrtare nga Ministria e Shëndetësisë, të cilët shprehen se vetëm për një të sëmurë duhen 1.5 deri 5 milionë lekë në vit, në varësi të stadit të sëmundjes. Deri këtë vit, ky fond është përballuar me donacione nga UNFPA, Fondit për Zhvillimin e Popullsisë dhe Ministria e Shëndetësisë. Ndërsa, për vitin e ardhshëm është planifikuar të përballohet me fonde të buxhetit të shtetit. Ndërsa në botë numri i të infektuarve është në rënie me 20 për qind nga viti 1997 deri tani, në Shqipëri ky numër rritet me 15 për qind çdo vit.

Çfarë është HIV/AIDS-i

Sipas specialistëve të ISHP-së, ekzistojnë shumë paqartësi dhe keqkuptime rreth mënyrës së marrjes së transmetimit dhe parandalimit të HIV-it dhe AIDS-it. Fatkeqësisht, sipas tyre, shumica e informacionit që kalon nga një person tek një tjetër, bazohet në hamendësime të pavërteta dhe jo mbi të dhëna faktike. Zakonisht, “të pavërtetat” ngrihen në mungesë të informacionit dhe të njohurive rreth një çështjeje. Për këtë arsyeje, është shumë thelbësore që të kuptohen fakte reale rreth HIV-it dhe AIDS-it, që të jepet një informacion më i saktë apo të zvogëlohen keqinformimet.

– HIV-i është një virus që infekton qelizat e sistemit imun të njeriut dhe shkatërron ose dobëson funksionin e tij. Infeksioni me këtë virus çon në dobësimin e sistemit imun drejt “Pamjaftueshmërisë imune”. Sistemi imun konsiderohet “i pamjaftueshëm”, kur ai nuk e ndalon infeksionin ose sëmundjen. Personat me imunodefiçensë (me pamjaftueshmëri të sistemit imun), janë shumë të prekshëm nga një numër i madh infeksionesh. infeksionet e lidhura me imunodefiçensën e rëndë njihen si infeksione “oportuniste”, pasi ato marrin avantazhin e një sistemi imun të dobësuar.

– AIDS-i është një përcaktim survejance, bazuar në shenja, simptoma, infeksione dhe kancere që lidhen me pamjaftueshmërinë e sistemit imun, që buron nga infeksioni HIV. I referohet një sërë simptomave dhe infeksionesh oportuniste që shfaqen kur imuniteti i një personi është dëmtuar nga HIV-i dhe, si rrjedhojë, nuk është në gjendje të luftojë sëmundjet. AIDS-i është stadi më i avancuar i infeksionit HIV. Kohëzgjatja e kalimit në AIDS nga periudha e infektimit me HIV-in, varion në individë të ndryshëm dhe është e ndryshme. Ajo që mund ta vonojë progresionin e sëmundjes, duke pakësuar nivelin e qelizave të infektuara është terapia me anti-retroviral.

Rasti i parë në botë me virusin HIV-AIDS

Që nga viti 1981, që u bë edhe raportimi i rastit të parë me AIDS-in, e deri më sot janë raportuar më shumë se 900,000 raste të njerëzve të infektuar me AIDS. 1/4 e të infektuarve nuk janë të vetëdijshëm që janë të infektuar nga kjo epidemi e shekullit. Kjo epidemi ka pasur një rritje të ndjeshme mes popullatave minoritare, sidomos tek raca e zezë, apo siç quhen në Amerikë, Afrikan-Americans. Konstatohet si shkaktarja kryesore e vdekjeve më të shumta në mes grupmoshave 25-45 vjeç. Sipas të dhënave të nxjerra nga “Qendra për Kontrollin dhe Parandalimin e Sëmundjeve (CDC), AIDS-i prek në dukje 7 herë më shumë racat e zeza sesa ato Hispane apo të bardha.

Kurimi i HIV-AIDS

Në vitet e para të raportimit të AIDS-it, nuk kishte asnjë lloj ilaçi që të luftonte këtë virus vdekjeprurës. Shkencëtarët kanë zbuluar shumë rrugë parandalimi dhe kurimi si për AIDS-in, ashtu edhe për sëmundje të tjera vdekjeprurëse. Grupi i parë i ilaçeve të përdorura për kurimin e të sëmurëve me AIDS quhet NRTI (nucleoside reverse transcriptase inibitor), i cili frenon shumëfishimin e virusit, d.m.th. vetëkopjimin e vet virusit në qelizat bartëse dhe të infektuara nga HIV. Këto ilaçe ngadalësojnë përhapjen e HIV-it në pjesë të tjera të organizmit të njeriut. Më poshtë, do përmendim disa medikamente që përdoren në fazën primare të infektimin me HIV. Ato janë:

* AZT (Azidothymidine)

* ddC (zalcitabine)

* ddI (dideoxyinosine)

* d4T (stavudine)

* 3TC (lamivudine)

* Abacavir (ziagen)

* Tenofovir (viread)

* Emtriva (emtricitabine)

Gjithashtu, ka edhe një klasë tjetër të quajtur NNRTI-s (non-nucleoside reverse transcriptase inhibitors) të tille si:

* Delavridine (Rescriptor)

* Nevirapine (Viramune)

* Efravirenz (Sustiva) (in combination ëith other antiretroviral drugs)

Gjithashtu, ka edhe një kategori tjetër ilaçesh të cilët përdoren në kurimin e infeksioneve me HIV. Këto ilaçe të quajtur PI (protein inbibitors,) të cilët ndalojnë shumëfishimin apo vetëkopjimin e qelizave të infektuara me HIV.

Ndër to mund të përmendim:

* Ritonavir (Norvir)

* Saquinivir (Invirase)

* Indinavir (Crixivan)

* Amprenivir (Agenerase)

* Nelfinavir (Viracept)

* Lopinavir (Kaletra)

* Atazanavir (Reyataz)

* Fosamprenavir (Lexiva)

Vaksina kundër HIV-AIDS-it

Rusët zbulojnë vaksinën kundër HIV/AIDS-it

Kjo vaksinë erdhi pas një pune shumëvjeçare shkencore nga specialistët e Qendrës Shkencore të Novosibirskut “Vektor”, të cilët kryen me sukses testet e para. Paralelisht, provat klinike të vaksinave të llojeve të ndryshme po zhvillohen edhe në Shen Petersburg dhe Moskë. “Historia e njerëzimit dëshmon qartë se epidemitë globale njeriu ka mundur t’i mposhtë vetëm me ndihmën e vaksinave. Fjalë bëhet, së pari, për vaksinën profilaktike, e cila do të parandalojë infeksionin. Kurse, së dyti, mbi preparatin e aktivizimit të imunitetit, mbi vaksinën terapeutike, e cila do ta bëjë trajtimin medikamentoz të pacientit më të përshtatshëm dhe me kosto më të ulët”,- thotë Andrei Kozllov, Drejtor i Qendrës Biomedicinale peterburgase, i cila po merret që prej kohesh me zhvillimin e ADN-vaksinës kundër HIV-it. Deri tani, në botë, njihet vetëm një rast i shërimit të kësaj sëmundje. Bëhet fjalë për amerikanin Timothy Ray Broën, i cili prej shumë kohësh, ishte mbartës i virusit HIV. Më vonë, ai mësoi se vuante nga leucemia dhe në vitin 2007, iu nënshtrua në Gjermani transplantit të qelizave të palcës së eshtrave. Një vit më vonë, analizat e bëra treguan se në organizmin e tij nuk kishte më asnjë gjurmë të leuçemisë dhe virusit vdekjeprurës.

Studimi, bie me 21 për qind numri i vdekjeve nga SIDA

Vdekjet e shkaktuara nga SIDA janë në nivelin më të ulët që nga 2005-a, vit në të cilin arritën edhe kulmin. Bëhet fjalë për 21 për qind raste më pak. Rezultati ka dalë nga raporti i Kombeve të Bashkuara, sipas të cilit shkaku i kësaj rënieje është shtimi i përdorimit të medikamenteve kryesisht antiretrovirale, të cilat ngadalësojnë në maksimum përhapjen e sëmundjes në organizmin e njeriut. Sipas studimit, bota ndodhet në mesin e një ndryshimi të madh dhe shumë pozitiv sa i përket përhapjes së kësaj sëmundjeje, që prej 20-vjetësh ka shkaktuar mijëra viktima, sidomos në vendet e varfra dhe në kontinentin afrikan. Edhe pse në mesin e një krize financiare, vendet që kanë qenë dhe janë problematike kanë shënuar rezultate shumë të mira në parandalimin dhe kurimin e AIDS-it. Ndërkohë, sipas shifrave të fundit, numri i personave që jetojnë me SIDA-n, në trup, është 34 milionë. Përmirësimin më të madh e ka edhe zona që ka qenë dhe është më shumë problematike në botë, Afrika Subahariane. Në këtë vend është shtuar me 20 për qind numri i personave që marrin trajtime mjekësore. Vitin e kaluar, janë parandaluar 700 mijë vdekje pikërisht për shkak të aksesit më të mirë në trajtimin me medikamentet e posaçme. Në vitin 2010, pati 2.7 milionë të infektuar të rinj me AIDS-in, ndërsa që në vitin 1997 kjo shifër ishte 3.2 milionë. Vjet, humbën jetën 1.8 milionë njerëz nga SIDA, ndërsa në vitin 2005 vdiqën 2.2 milionë. Përmirësimi është i dukshëm dhe i madh në disa vende, veçanërisht në Namibi, ku ka edhe ndërgjegjësim shumë të madh nga popullsia edhe për përdorimin e masave parandaluese. Raporti është shumë optimist, duke theksuar se ndoshta në vendet që do të investojnë më shumë në parandalimin dhe në kurimin e sëmundjes ajo do të zhduket fare në një kohë relativisht të shkurtër.

Parandalimi i kësaj sëmundjeje

Përderisa deri më sot, nuk rezulton një vaksinë për parandalimin e HIV-it, e vetmja mënyrë mbrojtëse dhe parandaluese ndaj virusit HIV është evitimi i sjelljeve që mund të shpien në kontraktimin dhe infektimin nga HIV-i, si parandalimi i përdorimit të shiringave dhe parandalimi i kontaktit seksual të pambrojtur.

Categories
Histori

SHBA, 50 vjet nga fluturimi i parë në orbitë

20 Shkurt 2012 /

SHBA, shënuan dje 50-vjetorin e fluturimit të parë amerikan në orbitë. Më 20 shkurt të vitit 1962, astronauti Xhon Gllen është nisur prej bazës Kejp Kanaverall me sondën Atlas në orbitën rreth Tokës. Fluturimi i tij u bë pothuajse një vit pas fluturimit të astronautit sovjetik, Juri Gagarin, që ishte misioni i parë me njerëz drejt gjithësisë. Gllen ka fluturuar sërish në hapësirë në vitin 1998, atëherë kur kishte 77 vjeç, duke u bërë personi më i vjetër në botë që fluturon drejt orbitës.