“Plaku i kënetës”, një tregim i jashtëzakonshëm

Nëse ja vlen, ndaje me miqtë...
Share on Facebook
Facebook
0Pin on Pinterest
Pinterest
0Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin

Nga Gëzim ZILJA

Nuk mendoj se ka ndonjë pikë takimi midis plakut të kënetës të Bedri Çokut dhe “Plakut të detit” të Heminguejit. Nëse “plaku i kënetës” e ka me qeverinë, me diktaturën, me kushtet e reja të imponuara nga qeveritarët e rinj që e shtyjnë deri në sakrificën e fundit, ai i Heminguejit e ka me detin, me gjahun, shansin e humbur, me pleqërinë që po i afrohet dhe që ai nuk e pranon. Plaku i Bedri Çokut është shqiptar, jeton pranë një kënete denbabaden, njeh deri në imtësi gjithçka rreth e rrotull, madje shumë më mirë se gjithë të tjerët, dashuron fshatin e vet dhe kënetën që është njëkohësisht burimi jetës dhe ekzistencës së tij. Plaku nuk dëshironte jetë tjetër. Ai me profesionin e tij të peshkatarit ishte i lumtur. Jeta e tij ishte këneta peshqit, fëmijët dhe familja. Më tej ai nuk e dinte se ç’bëhej dhe as që i interesonte. Në fshatin e tij buzë kënetës ai ishte gati një legjendë. Dinte të gjitha sekretet e peshqve, shpendëve, të vetë kënetës, madje edhe atë sekretin e “demit të egër” që kur pëlliste (pallte) u shtinte dridhmën gjithë banorëve të fshatrave. Ishte një sekret që e dinte vetëm ai dhe që nuk kishte ndërmend ta tregonte. Autori duke u marrë me sekretin e “Lubisë” së kënetës shkruan: “Dhe sa shumë njerëz e kishin pyetur për atë historinë e “Demit të Kënetës” (lubinë), madje edhe pushtetarët e egër komunistë të kohës, për të cilët thoshin se për t’ua mbyllur gojën besimtarëve, e kishin kontrolluar nga sipër me helikopter vendin”. Gjatë gjithë këtij tregimi të shkurtër që autori merret me jetën dhe fundin e jetës së xha Demit, tërthorazi përmend regjim komunist dhe egërsinë, me të cilën ata trajtonin kafshët dhe njerëzit. Terrori komunist dhe shtypja e egër që ata ushtronin (pushtetarët e rinj) jepen nëpërmjet ndryshimit të jetës së xha Demit. Sapo ata u shfaqën, jeta e tij dhe e gjithë fshatarëve peshkatarë u kthye në një ferr me hapjen e kooperativave të peshkimit. Demi dhe gjithë të tjerët nuk kishin të drejtë të peshkonin në kënetë veçse me urdhër. Në të vërtetë, kufizimi i lirisë ishte paravdekja e xha Demit. Shkrimtari Çoku i bërë njësh me plakun e kënetës na kumton: “U mbyll fare në vetvete, u bë si një arrë gungë hojet e serta të së cilës si të kollçitura me tutkall vetëm vareja mund t’i ndante nga njëra-tjetra…” Halli i xha Demit ishte shumë i madh, ishte nga ato halle që të kujtojnë vargjet e famshme: “O ju malet me dëborë/ pse s’qani hallet e mia”. Vetëm një gjë aq e madhe sa mali ose deti mund ta mbajë. Koha shkonte dhe halli i xha Demit rritej e rritej pambarim. Zemra e tij nuk mund të duronte të shihte atje në oborrin e shtëpisë lundrën që shkërmoqej dita-ditës nga dielli, shiu, era dhe i ftohti, duke pritur si i thonë një fjale vetëm zogjtë dhe glasat e tyre ndërsa ajo dikur ishte aq e lavdishme, me një histori që e dinte i gjithë fshati, madje edhe peshqit dhe ngjalat e kënetës. Nëse ndalimi i peshkimit në kënetë shënon paravdekjen e xha Demit, çasti i vënies së zjarrit lundrës  ishte vdekja e tij për së gjalli. Pas kësaj ai vërtitet si somnambul derisa përqafon. Unë mendoj se krijuesi i xha Demit do të jetë lotuar ato çaste kur shkruante për jetën heroin e tij. Ndoshta nuk e ka ditur që kështu, ai xha Demin e dashur po e shtynte dalëngadalë drejt vdekjes. Gjithsesi, na përgatit që pas këtij veprimi vetëm të këqija do të vijnë, sepse xha Demit për asnjë sekondë nuk i shkonte mendja të ndërronte zanat si shumë shokë të tij. Sikur të ishte një krijesë që merrte frymë konsiderohet lundra nga plaku i kënetës. Bashkëbisedimi me të kalon deri në kufijtë mitikë. Lundra, tashmë e kthyer në diçka me shpirt, kur xha Demi i afrohet ashtu e mërzitur i lutet: “Ah, more imzot, kështu nuk jetohet. Të bëj rixha, mos më lër të vuaj kështu. E varur, e zhuritur. Bjermë nja dy tre sëpata brinjësh të bëhem fërtekle-fërtele”. Dhe ai burrë i paepur, i rreshkur nga jeta e mori vendimin. Si mund ta linte miken e tij të halleve të vuante e të bëhej fole për zogjtë e glasat e tyre? “Kurrë më” vendos plaku. Por vrasja e Lundrës ka një nëntekst të tmerrshëm. Xha Demi i ka humbur shpresat se do të vijnë ditë më të mira. Ai ka arritur të njohë në thelb se regjimi i ri, po ua këpuste jo vetëm ëndrrat por po u vriste përfundimisht edhe shpresat. Fati i tij ishte i lidhur me atë të lundrës së tij. Nuk donte, natyrisht, ta shkatërronte atë krijesë të tijën, por më tej ishte e kotë. Nuk donte ta mbante veten me shpresa me ëndrra. Më mirë një shqiponjë e ngordhur sesa një korb i gjallë, thotë një fjalë. Xha Demi ishte një shqiponjë tashmë me krahë të prerë. E kujt mund t’i hynte tani ai në punë? Shqiponjat janë lindur për të jetuar në liri, për të fluturuar në qiejt e paanë.

Pasi kryen “vrasjen”, xha Demi i drejtohet lundrës të kthyer tashmë në një grumbull dërrasash të kalbura: “Ja, moj e shkretë, ma le shëndenë edhe ti. Të shkuan vuajtjet menjëherë me tri sëpata kokës. Po mua kush do të më bëjë derman? Hallit tim si do i vejë filli?” Në të vërtetë lexuesit i shkon mendja ose bën një paralelizëm rrëqethës: Si do t’i vente filli Shqipërisë dhe shqiptarëve nën këtë regjim vrastar, nën këtë diktaturë të paparë ndonjëherë? Dalëngadalë, Demi e bën zgjidhjen e vet. Atij nuk i shkon mendja të luftojë kundër të keqes, nuk i shkon mendja të rezistojë e veprojë për ta mposhtur atë. Ai, dalëngadalë, kularin që i kanë venë në fyt e shtrëngon (a është kjo vallë trimëri?) duke shkaktuar vdekjen e vet. Në të vërtetë, Bedri Çoku më mahnit me dilemën e xha Demit. Ka një dyzim midis atij njeriu që do të vetëvritet dhe atij tjetrit që do të jetojë.” Nuk dua të vdes si ty o merum jo”,- i thotë vetes së vet. Nga ana tjetër, po zëri i vet, ai tjetri, i thotë: ”Më presin gruaja, fëmijët, katandia. S’dua të vdes sonte në mes të kënetës… O të mallkuar që prishët botën me ligjet tuaja të mbrapshta.” Tashmë, çdo gjë është përfundimisht e qartë: Nuk mund të jetonte dot në një botë të padrejtë. Ngjarja ndodh në një ditë të pazakontë kur këneta, shpezët e ujit dhe peshku kishin ngrirë. Kjo gjendje pa jetë xha Demin e trishton dhe e trondit. Ndoshta shkrimtari do të të bëjë një paralelizëm se në regimin komunist vetëm ngrica e kallkan mund të kishte e se vetëm i vdekur mund të ndiheshe rehat.

 Dhe plaku vdiq atje ku dëshironte, ku ishte lindur, rritur e burrëruar, ku kishte jetuar i lumtur, ku kishte qenë zot i kënetës dhe ku e ndaluan të ishte i lirë. Kjo është drama e njeriut të mirë, të ndershëm, punëtor, e atij njeriu që përbën ashtën, kockën e shoqërisë njerëzore. Me njerëz të tillë jeta merr kuptim dhe behët e bukur. Por xha Demin e Bedri Çokun e lodhën, vuajtjet dhe padrejtësitë që i diktoi sistemi. I pari nuk rezistoi, i dyti po. Ndoshta në një libër tjetër, shkrimtari do të na japë personazhe të tjerë të spikatur që jo vetëm e donin lirinë por edhe luftuan për të në burgjet komuniste dhe jashtë tyre.  Në Shqipëri njerëzit që luftuan për lirinë gjatë diktaturës ishin fare të pakët. Ndryshe regjimi komunist nuk do të ishte “i suksesshëm” për dyzetë vjet, por kjo është një temë tjetër. Drama e xha Demit është drama e një njeriu të jashtëzakonshëm që diktatura e dërgoi me “hir a me pahir” drejt vdekjes.

“Plaku i Kënetës” është një tregim që lexohet me një frymë. Për nga dendësia e mendimit, sasisë së faqeve të shkruara, gjithsej dyzetë, do ta krahasoja me tregimin “Mateo Falkone” të Prosper Merimesë apo “Fatin e Njeriut” të Shollohovit. Gjatë mund të shkruajë kushdo. Po të shkruash shkurt dhe të japësh mesazhe aq të fuqishme do talent, do stil, do mençuri. Këto cilësi Bedri Çoku i shpalos me “Xha Demin” e tij. Në faqen njëzetenjë lexojmë: “Dritëza e syve të bebeve të tij shponte si halë peshku”. Metafora të tilla gjen mjaft në libër ashtu si dhe krahasime e epitete të goditura. Së fundi dua të theksoj gjuhën e pasur, por që njëherazi, paraqitet dhe “arkaike”. Si njohës i thellë i asaj treve, z. Çoku përdor me vetëdije, dhe na jep bruto fjalët, ashtu si i flasin peshkatarët ose fshatarët e zonës. Në atë vend me atë peizazh, me ata njerëz, mua më duket se kjo është një gjetje e mrekullueshme e autorit. Lexojmë “Bregu i kënetës shkëlqente nga Jambruku”, “Shikonin të marruara” “ngarkuar derrçe” ”Zhulatej”, “Gazhdare” “Shapakotur”, “Ovrat” “shtroerëzat” “ogradije” “macaherë” “çatrafiluar”, “anagjoras”, “arakopisur”, “xhevallë”, “mundebare” etj. Disa nga këto fjalë i kam dëgjuar nga ime më dhe hyjnë në fjalorin tim. Do të ishte e udhës që në libër të sqaroheshin në fund, duke treguar prejardhjen turke ose që janë thjesht dialektalizma. Në një libër dyzet faqësh vështirë të gjesh “gabime”. Ai lloj libri ose “është” ose “nuk është”. Libri i Bedri Çokut “Është” dhe si i tillë zë një vend të nderuar në prozën e shkurtër.

 

 

 

Nëse ja vlen, ndaje me miqtë...
Share on Facebook
Facebook
0Pin on Pinterest
Pinterest
0Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin